Um hugsanaskekkjur og hvernig þær geta þvælst fyrir í mikilvægum ákvörðunum

Á Innviðaþingi 28. ágúst boðaði innviðaráðherra nýja forgangsröðun í samgönguáætlun sem kynnt verður í haust. Eitt verkefnanna sem þá kemur til álita eru Fjarðarheiðargöng – fyrirhuguð jarðgöng milli Seyðisfjarðar og Egilsstaða. Verkefnið hefur verið á samgönguáætlun um langt skeið. Nú þegar hefur 600 milljónum króna verið varið  í hönnun og verkefnið er sagt tilbúið í útboð. Verkefnið hefur fengið mikla athygli á síðustu misserum. Töluvert hefur verið tekist á um það, ekki aðeins á landsvísu heldur einnig innan landsfjórðungsins. 

Rökin með Fjarðaheiðargöngum eru margvísleg: að tryggja samgöngur til og frá Seyðisfirði allt árið um kring, bregðast við fólksfækkun, tryggja framtíð siglinga Norrænu, og efla byggð á Austurlandi. En einnig hefur verið á það bent að Seyðisfjörður er aðeins tæplega 700 manna samfélag, og að hér er um að ræða afar löng jarðgöng og mjög dýra framkvæmd; heildarkostnaður við göngin er áætlaður 60 milljarðar króna.

Mig langar að spegla umræðu um Fjarðaheiðargöng í umfjöllun um vel þekktar hugsanaskekkjur (e. behavioral bias eða cognitive bias) sem koma gjarnan við sögu í samhengi við undirbúning stórra innviðaverkefna. Danski prófessorinn Bent Flyvbjerg hefur bent á tíu slíkar skekkjur og margar þeirra eru áberandi í umræðu um Fjarðaheiðargöng. Þess má geta að Flyvbjerg byggir þessa framsetningu sína m.a. á kenningum nóbelsverðlaunahafans Kahneman. 

Ein þessara hugsanaskekkja er þegar upplýsingar eru meðvitað settar fram á þann hátt að auka líkur á samþykki (e. strategic misrepresentation). Dæmi um þetta gæti verið þegar talað er um að göngin tengi byggðakjarna í fimm þúsund manna sveitarfélagi. Ávinningurinn af Fjarðaheiðargöngum virðist vera staðbundinn því þau tengja 700 manna kaupstaðinn Seyðisfjörð við Hérað. Önnur algeng skekkja (e. optimism bias) er bjartsýni um að göngin muni snúa við þróun sem byggist á flóknari þáttum, eins og fólksfækkun, án þess að leggja fram haldbær gögn þessu til stuðnings. Hér má kannski nefna að langtíma áhrif Héðinsfjarðarganga líta væntanlega misjafnlega út eftir því hvort rætt er við íbúa á Ólafsfirði eða Siglufirði.

Þegar verkefni eru kynnt sem „einstök“ getur það valdið skekkju (e. uniqueness bias). Rætt er um að Fjarðaheiðargöng séu einstök vegna þess hversu mikið þau hafa verið rannsökuð og hönnuð. Reynslan sýnir að jafnvel vel undirbúin verkefni ganga oft illa. Og hvað ef litið var framhjá öðrum betri kostum á fyrri stigum, og þeir hafa þá verið mun minna rannsakaðir? Rannsóknir og hönnun eru nauðsynlegt skilyrði en ekki nægjanlegt og það geta varla talist tæmandi rök fyrir því að ráðast í svo dýra framkvæmd að miklu fé hafi verið varið í rannsóknir og hönnun. 

Þegar miklir fjármunir hafa verið settir í undirbúning er hætt við að það verði sálrænt viðmið – “við erum komin of langt til að hætta.” Þetta er klassískt dæmi um sokkinn kostnað, þar sem fyrri fjárfesting réttlætir áframhald (e. sunk cost fallacy). Hér þarf að hafa í huga að 600 milljónir króna eru aðeins 1% af heildarkostnaði fyrirhugaðra Fjarðaheiðarganga. Ef verkefnið stenst ekki nánari skoðun, eða ef aðrir kostir eru betri, er auðvitað skynsamlegra að hætta við, fremur en eyða rúmlega 59 milljörðum til viðbótar.

Ofmat á eigin getu til að stýra flóknum framkvæmdum getur líka leitt til þess að menn vanmeti áhættu. Þó göngin séu “klár í útboð” útilokar það ekki jarðfræðilega áhættu, óvæntan kostnað eða tæknileg vandamál. Sagan sýnir að jarðgangaverkefni á Íslandi sem líta vel út á teikniborðinu geta vel þróast á annan veg og hér má alveg nefna Vaðlaheiðargöng sem dæmi. Þegar við bætist sú tilhneiging að ofmeta ávinning af verkefninu verður til illskeytt hugsanaskekkja (e. planning fallacy). Spyrja má hvort það sé klappað í stein að millilandaferja leggi ætíð að bryggju á Seyðisfirði? Nefna má að í Vaðlaheiðargöngum var bílaumferð um göngin ofmetin – og margir kjósa einfaldlega að aka yfir Víkurskarð og spara sér veggjaldið. 

Ég hef hér gert Fjarðaheiðargöng að miðpunkti umræðunnar, en það er bara til þess að setja skekkjur Flyvbjerg í samhengi við samtímaumræðuna. Vel má vera að það sé skynsamlegt að ráðast í Fjarðaheiðargöng, þegar öll kurl verða komin til grafar. En ákvörðun um þau verður að byggjast á hlutlægum gögnum, víðtæku mati á þeim ávinningi sem þau skila og samanburði þeirra við aðra hugsanlega kosti. Opinberir fjármunir eru takmarkaðir og krafa um gagnsæi og fagmennsku á að vera ófrávíkjanleg.