Á hugtakið sjálfbærni að vera háð túlkun þess sem notar hugtakið?

Hugtakið sjálfbærni hefur á fáum árum orðið eitt það mikilvægasta í umræðu um framtíð mannkyns. Hugtakið litar alla umræðu og er lykilhugtak í stefnumótun stjórnvalda og stofnana samfélagsins, sem og í stefnumótun og ákvarðanatöku margra fyrirtækja. Sjálfbærni snýst ekki bara um umhverfisvernd – hún snýst um jafnvægi milli efnahagslegra, félagslegra og vistfræðilegra þátta – margir þekkja Brundtland skilgreininguna á sjálfbærni; “að uppfylla þarfir nútímans án þess að skerða möguleika komandi kynslóða til að gera slíkt hið sama.”

En þrátt fyrir víðtæka notkun er hugtakið sjálfbærni oft túlkað á mismunandi hátt. Stundum er því jafnvel beitt með villandi hætti, til að fegra ímynd eða réttlæta misvísar ákvarðanir. Hugtakið grænþvottur (e. greenwashing) lýsir slíkri hegðun, þegar aðgerðir eða vörur eru ranglega kynntar sem umhverfisvænar. Vel þekkt dæmi er þegar fyrirtæki nota orð eins og „vistvænt“ eða „umhverfisvænt“ í markaðssetningu, án þess að skýrt sé hvað þetta þýðir í raun. Þannig getur grænþvottur blekkt neytendur og grafið undan trausti á hugtakinu sjálfbærni.

Sem kennara og fræðimanni finnst mér að sjálfbærni verði að vera órjúfanlegur hluti af menntun verkfræðinga og verkefnastjóra framtíðarinnar. Til þess þurfum við að þjálfa nemendur í gagnrýninni hugsun og kenna þeim að beita vísindalegri aðferðafræði til að draga ályktanir. Þessi áhersla á sjálfbærni er til dæmis skýr í MPM náminu, meistaranámi í verkefnastjórnun við Háskólann í Reykjavík.

Ég leiði rannsóknasetur HR í sjálfbærni (SIF), þar sem við styðjum við þverfaglegar rannsóknir á sviði sjálfbærni, með aðstoð bakhjarla okkar sem eru Landsnet og Landsvirkjun. Þann 24. október fengum við til okkar góðan gest sem hefur haft mikil áhrif á þessu sviði. Þetta er Dr. Michael Zwicky Hauschild, prófessor við Danska Tækniháskólann í Kaupmannahöfn (DTU), og forstöðumann Rannsóknamiðstöðvar DTU um algilda sjálfbærni (Centre for Absolute Sustainability). Rétt er að nefna að það var Verkfræðingafélag Íslands sem gerði okkur mögulegt að fá prófessorinn til landsins.

Dr. Hauschild hefur fengið alþjóðlegrar viðurkenningar fyrir brautryðjendastarf í lífsferilsgreiningum (Life Cycle Assessment). LCA er aðferð sem notuð er til að bera saman umhverfisáhrif tveggja eða fleiri valkosta sem eiga að gegna sama hlutverki. Algilt sjálfbærnimat (Absolute Sustainability Assessment) gengur skrefinu lengra. Þar er ekki spurt hvort einn valkostur sé betri en annar, heldur er lagt mat á hvort valkostirnir fari yfir þau mörk sem jörðin þolir. Þetta byggir þá á skilgreindum þolmörkum jarðar – þeim líffræðilegu og eðlisfræðilegu mörkum sem afmarka öruggt svigrúm mannkyns (e. safe operating space). Skilgreiningin á algildri sjálfbærni er á þessa leið: 

Að uppfylla þarfir núverandi og komandi kynslóða innan þeirra marka loftslags og vistkerfa sem skilgreina öruggt svigrúm fyrir mannlega starfsemi.

Þetta kallar á að við byggjum ákvarðanir á vísindalegum viðmiðum, en ekki aðeins á samanburði valkosta. Dæmi um slíka nálgun má finna í vísindagrein sem birtist fyrr á árinu í tímaritinu Science of The Total Environment, undir heitinu “Absolute sustainability assessment of the Danish building sector through prospective LCA.” Þar beittu höfundar bæði lífsferilsgreiningu og algildu sjálfbærnimati til að meta framtíð byggingargeirans í Danmörku. Niðurstöðurnar sýndu að jafnvel með tæknilegum umbótum og notkun vistvænni byggingarefna fer geirinn enn yfir þolmörk jarðar. Ef steinsteypu og stáli er skipt út fyrir lífræn byggingarefni er slegið á kolefnislosun, en um leið eykst álag á landnotkun og auðlindanýtingu. Tæknin ein og sér dugir því ekki til að ná algildri sjálfbærni – til þess þarf einnig að draga úr umfangi byggingarstarfsemi og breyta neyslumynstri. Þess má geta að einn höfunda þessarar greinar er Dr. Harpa Birgisdóttir, prófessor við Álaborgarháskóla í Danmörku.

Skilaboðin eru skýr; við þurfum að skerpa á hugtakinu sjálfbærni. Sjálfbærni á ekki að vera hugtak sem hver og einn túlkar að vild, heldur mælanlegt viðmið sem leiðir okkur nær raunverulegu jafnvægi milli samfélags, umhverfis og efnahags. Stóra spurningin hlýtur að vera þessi: „Höldum við okkur innan marka jarðarinnar?“ Þetta er spurning sem allir sem taka stórar ákvarðanir þurfa að geta svarað.

(Þeir sem áhuga hafa á geta hlustað á erindi Dr. Michael Zwicky Hauschild á samlokufundi Verkfræðingafélagsins 24. október 2025 á þessari slóð)