Mætti ég biðja um efnislega umræðu um ESB?

Ég skal viðurkenna það að ég er spenntur fyrir aðild að Evrópusambandinu. Ég er þó ekki alveg sannfærður – og mig langar að heyra skynsamleg og efnisleg rök bæði með og á móti aðild að þessu sambandi, sem ég tel byggja á lýðræðislegum gildum og því meginmarkmiði að viðhalda friði í Evrópu. Ósköp væri gott að fá hófstillta umræðu um þetta mikilvæga mál, þar sem tekist væri á um efnisatriði fremur en formsatriði, og kjarna máls fremur en aukaatriði. Ég reyni hér að draga fram nokkrar spurningar sem kviknað hafa í mínum kolli.

Fyrst er það fyrirhuguð atkvæðagreiðsla í ágúst. Ég á erfitt með að skilja af hverju íslensk þjóð ætti ekki að fá að greiða atkvæði um það hvort halda skuli áfram aðildarviðræðum. Ég hef ekki heyrt sannfærandi rök gegn því, en frekar orðið var við orðhengilshátt og málalengingar.

Ef við gefum okkur að niðurstaðan verði sú að hefja viðræður, vakna fleiri spurningar. Sagt hefur verið að með aðild séum við að afsala okkur fullveldi. Í störfum mínum á ég töluverð samskipti við fólk í ríkjum ESB, til dæmis í Þýskalandi, Ítalíu, Austurríki, Svíþjóð og Finnlandi. Ég hef ekki orðið var við að fólk í þessum löndum líti almennt svo á að fullveldi hafi verið afsalað. Ég er klár á því samningar  um samstarf, líkt og ESB, NATO, EFTA og milli norðurlandanna fela í sér samkomulag um að við hegðum okkur með tilteknum hætti, en hefur þetta nokkuð með fullveldið að gera? Hvað er nákvæmlega átt við með þessari fullyrðingu?

Einnig er því stundum haldið fram að við yrðum lítil og hjáróma rödd í samstarfi stórra þjóða. Mér sýnist þó að allar aðildarþjóðir hafi atkvæðisrétt og að sjónarmið smærri ríkja heyrist reglulega. Dæmi eru um að minni ríki hafi haft veruleg áhrif og jafnvel stöðvað ákvarðanir. Má ekki segja að Ísland yrði býsna valdamikið, ekki síst ef horft væri til höfðatölu?

Þá er oft bent á að aðild kosti okkur fúlgur fjár. Ég hef ekki séð skýrar vísbendingar um að sú yrði raunin, en á hinn bóginn hef ég séð útreikninga sem benda til að kostnaður yrði sambærilegur eða lítið eitt hærri en kostnaður við þátttöku í EES. Hver er raunhæf mynd af þessum kostnaði? Og hvað má segja um væntanlegan fjárhagslegan ávinning okkar af inngöngu? Má ekki ætla að hagur almennings og fyrirtækja yrði umtalsvert betri þegar allt væri tekið með? 

Varðandi auðlindir, svo sem fisk og orku, er því einatt haldið fram að við myndum afsala okkur réttindum. Samningagerð hefur þó ekki hafist, og ég hef ekki séð neinar vísbendingar um þetta. Fulltrúar ESB hafa ítrekað að þeir skilji sérstöðu Íslands, ekki síst hvað fiskveiðar varðar. Væri ekki skynsamlegt að kanna þetta nánar í viðræðum frekar en að gefa sér niðurstöðuna fyrirfram?

Sumir halda því fram að þar sem við séum rík þjóð sé ólíklegt að lífskjör batni með aðild. Innan ESB eru þó bæði ríkari og fátækari þjóðir en við. Er til eitt einasta dæmi um að lífskjör almennings hafi versnað eftir inngöngu? Og hvernig má skýra þann mikla mun sem er á vöxtum hér á landi og í mörgum ESB-ríkjum? Gætum við ekki vænst meiri fjárhagslegs stöðugleika og fyrirsjáanleika með aðild? 

Þegar horft er til fyrirtækja virðist ljóst að mörg íslensk fyrirtæki sem eiga í viðskiptum við útlönd nota evru sem gjaldmiðil og hafa þannig dregið úr gengisáhættu. Er eðlilegt að almenningur á Íslandi hafi ekki sambærilegt val um gjaldmiðil og þar með möguleika til að draga úr eigin fjárhagslegri áhættu?

Einnig heyrist það sjónarmið að með því að hefja aðildarviðræður séum við þegar farin að laga okkur að regluverki ESB. Aðrir halda því fram að svo sé ekki. En ég heyri stundum að við þurfum að taka til í fjármálum okkar til að geta gengið í sambandið. Eftir áratuga þrotlaust basl virðist mér næsta vonlaust að við getum lagað til í fjármálum okkar án aðstoðar. Væri ekki bara fínt að fá aðstoð ESB við að koma á langþráðum stöðugleika í fjármálum, til hagsbóta fyrir heimili og fyrirtæki?

Á sömu nótum er því haldið stundum haldið fram að aðild myndi leiða til umfangsmikillar innleiðingar á reglugerðum og lögum frá ESB. Við höfum þó verið aðilar að EES áratugum saman, og allir eru sammála um að það hafi verið farsælt skref. Ef horft er á heildarmyndina, hefur það ekki verið okkur til hagsbóta að taka upp reglur sem snúa að til dæmis mannréttindum, réttarríkinu, fjármálakerfi, umhverfismálum, vinnuvernd, neytendavernd og öryggi?

Að lokum heyri ég stundum það sjónarmið að við séum svo sjálfstæð og sterk að við séum best komin ein á báti og þurfum á engum að halda. Ég skil ekki þetta sjónarmið. Heimurinn hefur breyst en alþjóðlegt samstarf hefur alltaf skipt okkur miklu máli. Ég held jafnvel að höfundar Hávamála hafi verið að hugsa um þetta:

Ungur var eg forðum,

fór eg einn saman:

þá varð eg villur vega.

Auðigur þóttumst

er eg annan fann:

Maður er manns gaman.

Traust bandalög eru verðmæt. Ísland er hluti af Evrópu og stærstur hluti viðskipta okkar er við Evrópuríki. Mér virðist blasa við að hagsmunir okkar liggi í nánara samstarfi við Evrópu – en ég væri sannarlega til í að heyra vel rökstudda gagnrýni á það sjónarmið.