Þegar jafnvægið rofnar

Þegar ég kenni verkefnastjórnun tala ég gjarnan um að hagsmunir helstu aðila verkefnis þurfi að fara saman. Verkkaupi, verktakar, ráðgjafar og aðrir þátttakendur þurfa helst að hafa hag af því að verkefnið takist vel. Ef verkefni er undirbúið og hannað á þann hátt að einn aðili græði á töfum, óvissu eða mistökum er mikil hætta á því að verkefnið fari úrskeiðis. Þetta er vegna þess að leikreglurnar umbuna þá í raun hegðun sem vinnur gegn markmiðum verkefnisins.

Þessi hugsun hefur fylgt mér lengi og mér finnst reyndar að hún eigi ekki aðeins við um verkefni heldur einnig um samfélagið sjálft. Þegar ég horfi á þróun íslensks hagkerfis velti ég því fyrir mér hvort við stöndum frammi fyrir slíkri kerfisvillu.

Hagnaður íslensku bankanna hefur aukist mikið undanfarin ár, einkum vegna aukinna vaxtatekna. Á fyrsta ársfjórðungi þessa árs skiluðu bankarnir og Kvika saman tæpum 30 milljörðum króna í hagnað og hagnaður þeirra á síðasta ári var nálægt 100 milljörðum króna. Á sama tíma hefur hagnaður Haga og Festi meira en tvöfaldast frá árinu 2020. Þessar upplýsingar koma fram í nýlegri umfjöllun RUV.

Þetta þarf ekki í sjálfu sér að vera áhyggjuefni. Fyrirtæki eiga að geta hagnast með nýsköpun, þekkingu og skilvirkni. Það sem veldur mér hins vegar áhyggjum er að þessi hagnaður virðist að verulegu leyti vera á kostnað íslenskra heimila sem greiða hærri vexti, hærra matvöruverð og hærra eldsneytisverð en annars staðar í Evrópu. Þessar upplýsingar eru meðal annars dregnar saman í nýlegri umfjöllun Gímaldsins.

Skýringin á þessu liggur einkum í því umhverfi og þeim leikreglum sem fyrirtækin starfa eftir. Vaxtamunurinn er gott dæmi. Hluti hans skýrist af stýrivöxtum en umtalsverður hluti endurspeglar álagningu bankanna og mikinn mun á innláns- og útlánsvöxtum. Samkeppniseftirlitið hefur jafnframt ítrekað bent á mikla samþjöppun á matvöru- og eldsneytismarkaði.

Þetta er kjarni málsins. Neytendur geta valið um örfáa banka og örfáar verslunarkeðjur og hafa því litla möguleika til að bregðast við verðhækkunum með því að skipta um banka eða verslun. Fólk verður að kaupa mat. Það verður að kaupa eldsneyti. Flestir verða að taka húsnæðislán. Þegar raunverulegt val er lítið er samningsstaða neytenda lítil eða engin.

Það sem vekur athygli er að þetta sama mynstur birtist á ólíkum mörkuðum; hér hef ég tekið dæmi af bankastarfsemi, matvöruverslun og sölu á bensíni og olíu. Þegar þetta gerist þarf að leita skýringa í uppbyggingu kerfisins fremur en horfa til einstakra greina eða fyrirtækja. Peter Senge benti á að þegar sama vandamálið birtist aftur og aftur sé rétt að skoða uppbyggingu kerfisins fremur en að leita sökudólga. Kerfishugsun snýst um að skilja hvernig leikreglur skapa endurtekin mynstur.

Ég held að þessi nálgun eigi vel við hér. Ef leikreglurnar gera bönkum og stórum verslunarkeðjum kleift að hámarka hagnað sinn án þess að neytendur geti brugðist við með raunverulegu vali væri óraunhæft að búast við öðru en að þau geri einmitt það. Flest fyrirtæki munu einfaldlega bregðast við þeim hvötum sem kerfið skapar.

Í verkefnastjórnun reynum við að hanna samninga þannig að allir hafi hag af því að verkefnið gangi vel. Verktakinn ætti að hagnast þegar verkkaupinn fær góða niðurstöðu, en ekki græða á mistökum verkkaupans. Sama lögmál ætti að gilda í samfélaginu, en ef leikreglurnar leiða til þess að ávinningur eins hóps byggist að verulegu leyti á því að annar hópur beri kostnaðinn stöndum við frammi fyrir kerfisvillu sem samfélagið þarf að leiðrétta.

EES-samningurinn hefur styrkt neytendavernd og samkeppnisreglur á Íslandi. Þess vegna finnst mér eðlilegt að ræða af yfirvegun hvort full aðild að ESB, með sameiginlegum gjaldmiðli og stærri sameiginlegum markaði, gæti orðið hluti af lausninni.

Á endanum snýst þetta ekki um banka, verslunarkeðjur eða jafnvel ESB. Það snýst um hvernig samfélag við viljum byggja. Gott samfélag er eins og vel heppnað verkefni á þann hátt að hagsmunir þátttakenda fara saman og allir græða á því að vel takist til. Ef okkur tekst að hanna slíkt kerfi nýtur allt samfélagið ábatans. Takist það ekki mun ójafnvægið smám saman grafa undan trausti, samkeppnishæfni og sjálfbærni samfélagsins.

(myndin var teiknuð af ChatGPT eftir fyrirmælum bloggritara)