Hvað kostar að gera ekki neitt?

Í síðustu pistlum hef ég fjallað um ýmsar hliðar á þjóðaratkvæðagreiðslunni í lok ágúst um hvort hefja eigi aðildarviðræður við ESB. Ég velti því stundum fyrir mér af hverju það er svona erfitt fyrir fólk sem er ósammála um Evrópumálin að tala saman um þessi mikilvægu mál.

Það skýrist kannski af því að við nálgumst málin með ólíkum hætti. Sumir sjá fyrst og fremst það sem gæti tapast; yfirráð yfir auðlindum, sjálfstæði í ákvarðanatöku og það sem við köllum fullveldi. Aðrir sjá frekar það sem gæti unnist; lægri vexti, stöðugri gjaldmiðil, aukna samkeppni og sterkari tengsl við stærri markað.

Hvorugt sjónarhornið er óeðlilegt. En fræðileg innsýn í það hvernig við hugsum getur hjálpað okkur að skilja hvers vegna bilið á milli þessara sjónarhorna verður stundum svo breitt. Til er þekkt tilhneiging í hugsun okkar sem kölluð hefur verið núllsummuskekkja (e.  zero-sum bias). Hún felst í því að líta á samninga þannig að ávinningur eins hljóti að vera tap annars. Sá sem aðhyllist þessa hugsun trúir því að ef ESB fær eitthvað hljóti Ísland að hafa tapað einhverju.

En samstarf ríkja þarf ekki að vera núllsummuleikur, ekki frekar en samstarf milli fyrirtækja eða einstaklinga. Viðskipti, samstarf og samningar byggjast einmitt oft á því að báðir aðilar geti hagnast. EES-samningurinn er nærtækt dæmi. Ísland hefur vissulega samþykkt að fylgja sameiginlegum reglum en hefur um leið fengið aðgang að stærri markaði og réttindum sem erfitt væri að tryggja með öðrum hætti.

Önnur þekkt tilhneiging er taphræðsla (e.  loss aversion), sem Kahneman og Tversky bentu á. Rannsóknir þeirra sýndu að við upplifum mögulegt tap miklu sterkar en mögulegan ávinning. Tilhugsunin um að tapa milljón króna vegur þyngra en möguleikinn á að vinna milljón. Þetta skiptir miklu máli í umræðunni um ESB. Það er töluvert auðveldara að vekja athygli á því sem gæti tapast en því sem gæti áunnist. Fiskimiðin. Krónan. Fullveldið. Landbúnaðurinn. Mögulegur ávinningur er óljósari í hugum margra vegna þess að hann hefur ekki enn orðið að veruleika.

Pólitísk og efnahagsleg hagsmunabarátta fer heldur ekki fram í tómarúmi. Ýmsir hafa hag af óbreyttu ástandi og þeir hafa hvata til að leggja áherslu á áhættu sem fylgir breytingum. Þeir þurfa ekki að finna upp óttann því hann er til staðar. Þeim nægir að beina athyglinni að því sem gæti tapast, en tala ekki um það sem gæti unnist.

Hér mætast því núllsummuhugsun og taphræðsla. Ef við lítum á samskipti Íslands og ESB sem leik þar sem ávinningur annars hlýtur að vera tap hins, og vegum jafnframt mögulegt tap miklu þyngra en mögulegan ávinning, verður niðurstaðan sennilega sú að öruggast sé að gera ekki neitt.

En hér liggur einmitt vandinn. Að gera ekki neitt er líka ákvörðun. Óbreytt ástand er alls ekki áhættulaust. Háir vextir, verðbólga, gengissveiflur og fákeppni fela svo sannarlega í sér kostnað. Munurinn er sá að þessi kostnaður er kunnuglegur. Við höfum vanist honum og við lítum ekki á hann sem afleiðingu ákvörðunar. Áhættan af breytingum er rædd í þaula, en áhættan af óbreyttu ástandi hverfur inn í bakgrunninn.

Þannig verður samanburðurinn ójafn. Annars vegar höfum við óvissa framtíð þar sem allt sem gæti farið úrskeiðis er dregið fram. Hins vegar höfum við núverandi ástand, þar sem kostnaðurinn er raunverulegur, en hann er svo kunnuglegur að við tökum varla eftir honum.

Þjóðaratkvæðagreiðslan í ágúst snýst ekki um að ganga í ESB. Hún snýst um hvort við viljum láta reyna á þennan valkost. Viðræður geta leitt í ljós að aðild að ESB henti okkur ekki. Þær geta líka leitt í ljós að hægt sé að ná samningi sem þjóðin telur hagstæðan. Við vitum það ekki fyrr en við látum á það reyna.

Þess vegna er áhættan sem fylgir því að segja já og nei ekki sú sama. Með því að segja já opnum við möguleika. Við getum aflað upplýsinga, látið reyna á samninga og tekið síðan afstöðu til niðurstöðunnar. Með því að segja nei lokum við þessum möguleika. Við förum hugsanlega á mis við tækifæri sem við höfum aldrei látið reyna á og sitjum uppi með óbreytt ástand og þann kostnað sem því fylgir.

Kannski er þetta einmitt spurningin sem við ættum að spyrja okkur þann 29. ágúst. Hvað tapast með því að segja nei við tækifærinu til skoða breytingar?