Höfum við meira fyrir lífinu?

Sumt fer maður að spá meira í þegar maður eldist. Ég hef stundum verið kallaður vinnusjúklingur og það er sennilega ekki alveg út í bláinn. Ég hef alltaf haft gaman af vinnunni minni og verið svo heppinn að starfa við það sem mér finnst bæði skemmtilegt og gefandi. En þegar ég lít til baka sé ég reyndar að það voru líka aðrar og praktískari ástæður.

Ég eignaðist mína fyrstu íbúð um þrítugt og skuldsetti mig verulega, eins og flestir gera. Þá snerist lífið um að borga af lánum, greiða reikninga og sjá fjölskyldunni farborða. Ég tók að mér aukaverkefni og gerði það sem gera þurfti til að láta enda ná saman. Svona var þetta einfaldlega.

Ég fæ ekki varist þeirri hugsun hvort ég hefði getað verið meira heima, verið meira með syni mínum á uppvaxtarárum hans, verið meira til staðar og eignast enn fleiri dýrmætar minningar. Þessu verður auðvitað ekki breytt og ég reyni nú yfirleitt að horfa ekki alltof mikið í baksýnisspegilinn. En svona spurningar koma stundum upp í huga mér.

Ég held að margir Íslendingar kannist við þessa sögu. Við byrjum snemma að vinna. Ég fór sjálfur að vinna á sumrin strax eftir grunnskóla og það þótti sjálfsagt. Það sama gerðu flestir vinir mínir. Ég vann samhliða framhaldsskóla eins og margir gerðu, síðar með háskólanámi og svo var haldið áfram að vinna af fullum krafti þegar út á vinnumarkaðinn var komið. 

Alþjóðleg gögn sýna að Ísland sker sig verulega úr hvað þessa þætti varðar. Samkvæmt nýjustu gögnum Eurostat eiga íslenskir unglingar í vændum lengstu starfsævi allra þjóða Evrópu, eða 45,7 ár, á meðan meðaltalið í ESB er 36,9 ár (Eurostat, 2024). Ungt fólk á Íslandi sker sig einnig úr með því að vinna með skóla í meira mæli en þekkist víðast hvar í Evrópu (Eurostat, 2025).

OECD hefur nefnt að áratugum saman hafi það einkennt íslenskan vinnumarkað að atvinnuþátttaka var mjög há og að margir íslenskir karlar unnu tvö eða fleiri störf til að bæta upp tiltölulega lágt tímakaup (OECD, 2025).

Það er auðvitað ekkert að dugnaði og hann einn af okkar mestu styrkleikum. En getur verið að við höfum þróað menningu hér á landi þar sem litið er á það sem eðlilegt að fólk þurfi einfaldlega að vinna mun meira en gengur og gerist í nágrannalöndum? 

Þetta skiptir litlu máli fyrir mig sjálfan í dag. Ég tilheyri forréttindahópi, skulda lítið og þarf ekki lengur að taka að mér aukastörf, frekar en ég sjálfur kýs. Þessi umræða snýst því ekki um mig og mína kynslóð. Hún snýst um börnin mín og barnabörnin.

Mig langar að þau búi í samfélagi þar sem ungt fólk getur eignast heimili án þess að þurfa að vera í tveimur eða fleiri störfum. Samfélagi þar sem foreldrar hafa meiri tíma með börnunum sínum. Samfélagi þar sem lægri vaxtabyrði og aukin samkeppni skila sér í lægri framfærslukostnaði og meira svigrúmi í daglegu lífi.

Ég veit ekki hvort aðild að ESB myndi hjálpa okkur í átt til slíkrar þróunar. Það þarf að skoða af yfirvegun og með heildrænum samanburði og þess vegna finnst mér sjálfsagt að við könnum þann möguleika af alvöru. Fyrir mér snýst þessi umræða nefnilega ekki fyrst og fremst um ESB. Hún snýst um það hvort börnin okkar og barnabörnin geti átt enn betra líf en við áttum.

(myndin var teiknuð af ChatGPT eftir fyrirmælum bloggritara)

OECD (2025). OECD Economic Surveys: Iceland 2025, OECD Publishing, Paris, https://doi.org/10.1787/890dbe05-en.

Eurostat (2024). Expected duration of working life in the EU reached 36.9 years in 2023. Eurostat News. https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/w/ddn-20240725-1

Eurostat (2025). Participation of young people in education and the labour market. Statistics explained. https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Participation_of_young_people_in_education_and_the_labour_market