Stóra samhengið

Síðasti pistill minn vakti meiri viðbrögð en ég átti von á. Margir kannast við að hafa byrjað snemma að vinna og tekið að sér aukavinnu til að láta enda ná saman. Fleiri en ég hafa fundið fyrir eftirsjá yfir því að hafa ekki alltaf haft nægan tíma til samveru með fjölskyldunni.

Ég held að þetta sé hluti af stærra samhengi. Ég benti á að samkvæmt Eurostat eigum við von á lengstu starfsævi allra þjóða Evrópu. Við byrjum líka mjög ung að vinna samhliða námi og atvinnuþátttaka hér hefur lengi verið með því hæsta sem þekkist. OECD hefur jafnframt bent á að um áratugaskeið hafi það verið sérkenni íslensks vinnumarkaðar að margir þurftu að vinna tvö eða fleiri störf til að bæta upp tiltölulega lágar tímatekjur. Þetta eru merkilegar staðreyndir. En þær vekja líka upp nýjar spurningar.

Við ræðum oft hvert þessara atriða eins og það sé sjálfstætt vandamál. Háir vextir eru eitt mál. Hátt matvælaverð annað. Fákeppni hið þriðja. Smár gjaldmiðill hið fjórða. En í raun eru þetta auðvitað mismunandi birtingarmyndir sama kerfis. Kerfisfræðingurinn Donella Meadows benti á að eðli kerfis birtist í þeim niðurstöðum sem það skilar. Ef kerfi skilar sömu niðurstöðum aftur og aftur er skýringuna yfirleitt að finna í uppbyggingu kerfisins fremur en í einstökum ákvörðunum eða afmörkuðum þáttum þess.

Þegar ég horfi á Ísland finnst mér erfitt að horfa fram hjá þessu. Við búum við háa vexti, verðtryggingu og hátt verðlag. Samkeppniseftirlitið hefur ítrekað bent á mikla samþjöppun og fákeppni á matvöru- og eldsneytismarkaði, á sama tíma og bankar og stærstu smásölufyrirtækin skila miklum hagnaði. Samhliða þessu vinnum við lengur en allar aðrar Evrópuþjóðir. Ríkisstjórnir koma og fara á fjögurra ára fresti en mörg þessara einkenna eru í raun alltaf til staðar. Auðvitað á hver þessara þátta sínar eigin skýringar. En þeir eru viðvarandi, á milli þeirra er samhengi og því er eðlilegt spá í sameiginlegar orsakir þeirra. 

Þetta snýst ekki um að einstök fyrirtæki séu sökudólgar. Flest fyrirtæki bregðast einfaldlega við því umhverfi og þeim hvötum sem þau búa við. En þegar hár fjármagnskostnaður, þrálát verðbólga, fákeppni og miklar efnahagssveiflur birtast aftur og aftur, samhliða miklum hagnaði örfárra fyrirtækja sem skipta með sér markaðnum, bendir það til þess að ástæða sé til að skoða sjálft kerfið. 

Smæð hagkerfisins er líka hluti af þessu. Hún hefur marga kosti en gerir okkur jafnframt viðkvæmari fyrir ytri áföllum. Fjármálahrunið 2008 sýndi þetta með sársaukafullum hætti þegar gengisfall krónunnar leiddi til gjaldþrota margra skuldsettra fyrirtækja og setti fjölmörg heimili í mjög erfiða fjárhagsstöðu. Í kjölfarið þurfti Ísland að leita alþjóðlegs stuðnings til að koma efnahagslífinu á réttan kjöl á ný.

Það er því eðlilegt að spyrja hvort það gæti verið þjóðhagslega hagkvæmara fyrir Ísland að vera hluti af stærra efnahagskerfi, og skapa stöðugri umgjörð utan um einn minnsta sjálfstæða gjaldmiðil í heimi. Þetta er ekki aðeins spurning um hagfræði heldur líka um gildi og hugsunarhátt. Ein af mikilvægustu undirstöðum gæðastjórnunar er áherslan á stöðugar umbætur. Jafnvel gott kerfi er aldrei talið fullkomið. Samfélagið okkar er vissulega gott í alþjóðlegum samanburði og við höfum margt til að vera stolt af. En það breytir ekki því að við eigum stöðugt að leita leiða til að gera það enn betra fyrir komandi kynslóðir.

Kerfishugsun kennir okkur að þegar niðurstöðurnar valda okkur áhyggjum eigum við að ræða um uppbyggingu kerfisins og sjálfar leikreglurnar sem skapa þessar niðurstöður. Þess vegna finnst mér eðlilegt að við könnum af yfirvegun hvort full aðild að stærra efnahagskerfi gæti skapað betri leikreglur fyrir komandi kynslóðir. Það er engin áhætta fólgin í því að setjast við samningaborðið með ESB. Viðræður skuldbinda okkur ekki til að ganga inn. Þær skila einfaldlega niðurstöðu sem þjóðin getur síðan metið áður en endanleg ákvörðun er tekin.

Í gæðastjórnun er mikil áhersla lögð á stöðugar umbætur. Ekki síður mikilvæg er áherslan á að skilja óvissu og bregðast við áhættu. Um það ætla ég einmitt að fjalla í næsta pistli.

(myndin var teiknuð af ChatGPT eftir fyrirmælum bloggritara)