Vonin, óttinn og spurningin sem kannski verður aldrei svarað

Á Íslandi er nú tekist á um hvort taka eigi upp viðræður um mögulega inngöngu í ESB. Báðar fylkingar bera fram rök, vísa í gögn og til margvíslegra fordæma. En undir niðri er eitthvað sem ristir miklu dýpra; þar eru tilfinningar. Af öllum tilfinningum er óttinn líklega sú sterkasta.

Þetta er alls ekki gagnrýni á þau sem segja nei við viðræðum. Óttinn sem þau lýsa er ekki ímyndaður. Það er ekki skemmtileg tilhugsun að missa fullveldið. Fiskveiðilögsagan er undirstaða lífsviðurværis og sjálfsmyndar okkar. Krónan er mörgum tákn um sjálfstæði. Og fordæmi annarra smáríkja innan ESB eru ekki alltaf hvetjandi. Grikkland er nefnt. Líka Írland. 

En viðræður er bara viðræður. “Já” í lok ágúst þýðir ekkert meira en að við mætum vel undirbúin, með opinn huga og hæfilegt sjálfstraust til aðildarviðræðna við ESB.

Atferlisrannsóknir benda til þess að við leggjum almennt meira upp úr því að forðast tap en að ná fram ávinningi. Kahneman og Tversky sýndu fram á þessa tilhneigingu í rannsóknum á ákvarðanatöku undir óvissu. Þegar við stöndum frammi fyrir breytingum sem gætu þýtt að eitthvað glatist, eða að eitthvað vinnist, þá vegur óttinn oft þyngra en vonin. Þetta þýðir ekki að óttinn sé tilefnislaus. En við þurfum að vera meðvituð um hvernig óttinn mótar hugsun okkar – og hverju við getum misst af þegar við látum hann stjórna ákvörðunum okkar.

Ég veit svo sannarlega ekki hvort ég vil að Ísland gangi í ESB. En svo mikið er víst að ég vil að við göngum til viðræðna. Ekki vegna þess að ég veit hvernig þær munu enda, heldur einmitt vegna þess að ég veit það ekki. Vandinn við að neita viðræðum snýst fyrst og fremst um þekkingu. Auðvitað getum við lært af reynslu annarra þjóða og þeirri þekkingu sem þegar liggur fyrir. En á endanum munu sum svör aðeins fást með því að kanna okkar möguleika og samningsstöðu. Ef við prófum aldrei, fáum við aldrei svör.

Óttinn verndar sjálfan sig með því að koma í veg fyrir að forsendur hans séu skoðaðar og kannski hraktar. Og vonin fær aldrei tækifæri til að sanna sig. Niðurstaðan er að við höldum áfram á sömu braut án þess að hafa aflað nýrrar þekkingar um hvaða valkostir standa okkur til boða.

Sumir munu segja að þetta sé einföldun. Að viðræður við ESB séu ekki einföld tilraun í rannsóknastofu. Að viðræður hafi vægi, þær skapi þrýsting, veki væntingar, hafi áhrif. Þetta er alveg rétt. Að hefja viðræður er stór ákvörðun. En þessi rök eiga við um hvaða samningaviðræður sem er. Þetta á við um okkur sem einstaklinga, um fyrirtæki, um sveitarfélög og um þjóðir. Í þeirri viðleitni að byggja upp betri framtíð verðum við að geta talað við viðsemjendur og skoðað valkosti okkar. Hvernig sem viðræður þróast þá lærum við eitthvað, aukum þekkingu okkar og eflumst.

Vonin er ekki blind bjartsýni. Hún er einfaldlega viljinn til að kanna hvort framtíðin geti orðið betri en fortíðin. Rétt eins og óttinn býr hún í óvissunni. Munurinn er sá að óttinn sér það sem gæti tapast, en vonin sér það sem gæti unnist.

Og þá er ég kominn að spurningunni sem mér finnst vera kjarni þessarar umræðu – spurningunni sem snýr ekki bara að ESB heldur að því hvernig við tökum ákvarðanir sem þjóð:

Hvenær vitum við nóg til að hafna því að afla okkur frekari þekkingar?

(myndin var teiknuð af ChatGPT eftir fyrirmælum bloggritara)