Matarverð, fákeppni og fjölmiðlar

Fyrst vil ég þakka Helgu Arnarsdóttur blaðamanni og Gímaldinu fyrir frábæra umfjöllun um matarverð á Íslandi. Fagleg, heiðarleg og óháð blaðamennska er einn af hornsteinum lýðræðisins. Góðir blaðamenn kafa ofan í flókin mál, spyrja erfiðra spurninga og varpa ljósi á það sem betur mætti fara í samfélaginu. Umfjöllun Gímaldsins, sem birtist 24. júní, er gott dæmi um slíka blaðamennsku.

Samkvæmt upplýsingum sem þar eru raktar mælist verðlag á Íslandi 84% hærra en að meðaltali í 27 Evrópulöndum. Matvara hér er um 55% dýrari en að meðaltali í ríkjum ESB og 44% dýrari en meðaltalið á norðurlöndunum. Þetta er gríðarlegur munur sem hefur áhrif á lífskjör almennings.

Algeng skýringin á háu matarverði á Íslandi er sú að laun séu hærri á Íslandi en almennt gerist, og launamunur skýrir vissulega hluta verðmunarins. En verðmunurinn gagnvart Evrópu er nær tvöfalt meiri en launamunurinn. Eitthvað annað hlýtur því að koma til.

Í umfjölluninni er einmitt talað um tollavernd, innflutningshindranir og síðast en ekki síst fákeppni. Sérstaka athygli vekur að afurðastöðvar, sem tengja saman bændur og neytendur með því að taka við afurðum, vinna þær og selja áfram, njóta undanþága frá samkeppnislögum. Þær mega vinna saman um verð og markaðsmál með þeim hætti sem almennt væri óheimill á öðrum mörkuðum. Þá bendir Páll Gunnar, forstjóri Samkeppniseftirlitsins, á að samkeppni í dagvöruverslun snúist oft um annað en verð; keppt sé um útlit verslana, staðsetningu eða fjölgun sjálfsafgreiðslukassa. En það er auðvitað verðið sem skiptir neytendur mestu máli.

Afkoma stærstu verslanakeðjanna bendir til þess að starfsemin sé arðbær. Hagnaður Haga, sem reka Bónus, nam 7,4 milljörðum króna á síðasta ári og hagnaður Festi, sem reka Krónuna, 6,2 milljörðum. Það er í sjálfu sér ekkert athugavert við að þessi fyrirtæki skili hagnaði. En þegar verðlag er miklu hærra en í nágrannalöndum okkar og verðmunur milli stærstu keðjanna er óverulegur verður að horfast í augu við að íslenskur matvörumarkaður ber einkenni fákeppni.

Þegar maður stendur frammi fyrir svo sláandi staðreyndum sem fram koma í umfjöllun Gímaldsins hlýtur maður að spyrja hvers vegna við höfum sætt okkur við þetta ástand svo lengi. Hluti skýringarinnar felst í verðbólgunni sjálfri. Við erum svo vön hækkandi verði að við tökum því nánast sem eðlilegum hlut að matur, húsnæði og þjónusta hækki ár eftir ár. Í slíku umhverfi verður erfiðara að greina á milli eðlilegra verðhækkana og verðlags sem er orðið óeðlilega hátt í alþjóðlegum samanburði.

Einmitt þess vegna er hlutverk frjálsra og sjálfstæðra fjölmiðla svo mikilvægt. Þeir hjálpa okkur að sjá mynstrin á bak við tölurnar, bera saman þróun hér heima og erlendis og varpa ljósi á það sem annars færi fram hjá okkur í þessu umhverfi. Til lengri tíma hlýtur markmiðið auðvitað að vera að komast út úr þessum óstöðugleika, draga úr verðbólgu og leggja verðtryggingu af. 

Þegar rætt er um þessi mál rifjast upp rannsóknir Bent Flyvbjerg á ákvarðanatöku og stórum verkefnum. Hann hefur bent á að þegar miklir hagsmunir séu undir sé ekki alltaf nægilegt að leita skýringa í mistökum eða misskilningi. Þá geti komið fram það sem hann kallar “strategic misrepresentation“, þegar hagsmunir leiða til þess að ákveðnir þættir fá meiri athygli en aðrir og umræðan verður ekki eins heildstæð og ella. Í áratugi hefur umræðan um hátt matarverð einkum snúist um há laun, smæð markaðarins og legu landsins. Allt þetta skiptir máli, en fleira kemur til.

Það er einmitt hlutverk frjálsra fjölmiðla að kafa dýpra og bregða ljósi á það sem betur mætti fara. Þegar verðlag á matvöru er orðið miklu hærra en í löndum sem við berum okkur saman við hlýtur að vera eðlilegt að spyrja hvort núverandi fyrirkomulag þjóni hagsmunum almennings nægilega vel.

Það vekur sérstaka athygli mína að samkvæmt Páli Gunnari byggir samkeppniseftirlitið á Íslandi að verulegu leyti á EES-samningnum. Með öðrum orðum hefur EES-samningurinn skilað íslenskum almenningi mikilvægu aðhaldi á sviði samkeppni og neytendaverndar. Þess vegna finnst mér eðlilegt að spyrja hvort full aðild að ESB gæti ekki skilað okkur enn frekari ávinningi á þessum sviðum og öðrum. Að minnsta kosti tel ég að sú spurning eigi skilið opna og upplýsta umræðu.

_{(myndin var teiknuð af ChatGPT eftir fyrirmælum bloggritara)}