Hátt verðlag á Íslandi – skýringin sem fær of litla athygli

Þegar við ræðum um dýrtíð á Íslandi er oft bent á smæð markaðarins, sveiflur í gengi krónunnar og flutningskostnað. Allt skiptir þetta máli. En ein skýring fær að mínu mati of litla athygli og það er fákeppni á mörgum af stærstu neytendamörkuðum okkar. Fákeppni verður þegar örfá fyrirtæki ráða yfir stórum hluta markaðar. Þau fylgjast vel hvert með öðru og bregðast með svipuðum hætti við breytingum á markaðnum. Afleiðingin verður oft sú að valkostum neytenda fækkar, verð helst hátt og hvatar til nýsköpunar og betri þjónustu minnka.

Vel þekkt aðferð innan hagfræðinnar til að meta samþjöppun á markaði er að reikna svokallaðan Herfindahl-Hirschman stuðul (HHI). Hann er meðal annars notaður af samkeppnisyfirvöldum í Bandaríkjunum og ESB. Á heimasíðu Samkeppniseftirlitsins er stutt umfjöllun um þennan stuðul og þar kemur fram að hann tekur gildi frá 0 upp í 10.000. Því hærra sem gildið er, þeim mun meiri er samþjöppunin. Markaðir með HHI yfir 1.800 teljast mjög samþjappaðir. Fákeppni er alls ekki séríslenskt fyrirbæri. OECD hefur á undanförnum árum bent á að víða um heim fari markaðsvald fyrirtækja vaxandi og að samkeppnisyfirvöld þurfi að fylgjast betur með samþjöppun markaða. Áhyggjur OECD ná allt frá stafrænum mörkuðum og samfélagsmiðlum til fjármála- og heilbrigðisgeirans.

En á litlum markaði eins og Íslandi geta áhrif fákeppni orðið sérstaklega mikil. Þegar við skoðum gögn Samkeppniseftirlitsins blasir við að HHI á nokkrum af stærstu neytendamörkuðum Íslands er langt yfir þeim mörkum sem einkenna mjög samþjappaða markaði. HHI á íslenskum dagvörumarkaði, farsímamarkaði og internetþjónustu er um eða yfir 3.500 stig. Á bensínmarkaði er hann um 2.000. Allir þessir markaðir teljast því mjög samþjappaðir. Samkeppniseftirlitið vitnar í mælingar Alþjóðaefnahagsráðsins sem segir að umfang markaðsyfirráða á Íslandi sé meira en í fjölmörgum samanburðarlöndum, m.a. norðurlöndunum.

Þetta upplifum við neytendur á hverjum einasta degi. Í matvöruverslun deila örfáar verslanakeðjur stærstum hluta markaðarins og verðmunur milli þeirra er lítill. Samkeppniseftirlitið hefur nýlega birt greiningu á bensín- og díselolíumarkaðnum sem gefur skýrar vísbendingar um fákeppni og svokallaða þegjandi samhæfingu. Með því er átt við að fyrirtæki þurfa ekki að eiga í ólöglegu samráði til að verð þróist með mjög svipuðum hætti; það getur nægt að þau fylgist náið hvert með öðru. Ísland býr við hæsta verð á lítra af bensíni og díselolíu í samanburði við 27 Evrópulönd. Greining Samkeppniseftirlitsins bendir eindregið til þess að álagning á þessar vörur hafi aukist mjög á síðustu árum. Jafnframt virðist álagningin hafa hækkað verulega rétt áður en breytingar á sköttum tóku gildi um síðustu áramót. Þetta er nú til frekari skoðunar hjá Samkeppniseftirlitinu.

En hvers vegna nefnum við sjaldan fákeppni þegar rætt er um hátt verðlag? Daniel Kahneman hefur bent á að við myndum okkur skoðanir út frá þeim upplýsingum sem eru mest áberandi. Hann lýsir þessari tilhneigingu með frasanum “What You See Is All There Is (WYSIATI).” Við trúum því gjarnan að þær upplýsingar sem blasa við okkur séu þær sem skipta mestu máli. En sú er ekki endilega raunin. Flutningskostnaður, smæð markaðarins og gengissveiflur eru augljósar skýringar sem auðvelt er að sjá fyrir sér. Við sjáum flutningaskipin. Við finnum öll fyrir sveiflum krónunnar. Við vitum að Ísland er lítill markaður. En afleiðingar fákeppninnar eru í raun ósýnilegar þar til einhver dregur fram gögnin. Kerfislægir þættir eins og samþjöppun markaðarins og þegjandi samhæfing fá miklu minni athygli en það sem blasir við.

Vert er að nefna að gjaldmiðilsáhætta hlýtur að vera veigamikil aðgangshindrun á Íslandi. Erlend fyrirtæki sem íhuga að hefja starfsemi á Íslandi þurfa að taka mið af sveiflum krónunnar. Þegar markaðurinn er jafnframt lítill verður þröskuldurinn fyrir nýja keppinauta enn hærri. Í matvöruverslun bætast síðan við tollar og aðrar innflutningshindranir. Slíkt umhverfi er ekki sérlega aðlaðandi fyrir nýja aðila, sem kjósa því að hefja ekki starfsemi á Íslandi. Afleiðingin er að fákeppni getur auðveldlega fest rætur hér og viðhaldist.

Í ljósi þessa tel ég að umræðan um ESB snúist ekki síst um samkeppni. Með stöðugri mynt, hlutdeild í stærri innri markaði og öflugu samkeppnisregluverki ESB myndu forsendur nýrra keppinauta líklega batna. Eitt og sér myndi þetta ekki leysa vandann, en það gæti lækkað þröskuldinn fyrir ný fyrirtæki að koma inn á íslenskan markað. Að mínu mati er þetta næg ástæða til að kanna hvort aðild að ESB gæti aukið samkeppni, stuðlað að lægra verði á vörum og þjónustu og þannig bætt hag neytenda.

_{(myndin var teiknuð af ChatGPT eftir fyrirmælum bloggritara)}