Allt er í heiminum hverfult

Í kennslu minni nota ég stundum einfalt líkan sem kallast VUCA. Það má nota til að lýsa umhverfi sem einkennist af óstöðugleika (volatility), óvissu (uncertainty), flækjustigi (complexity) og margræðni (ambiguity). VUCA er gagnlegt hjálpartæki stjórnenda við að skilja síbreytilegt umhverfi fyrirtækja og stofnana. Mér finnst það einnig hjálplegt til að horfa á stöðu Íslands. Í áhættustjórnun eru þetta dæmi um ytri óvissuþætti; þætti sem við stjórnum ekki en geta haft afgerandi áhrif á framtíð okkar.

Óstöðugleikinn blasir við. Stríð geisa í Evrópu og Miðausturlöndum. Tollastríð og viðskiptaátök breyta leikreglum hratt og vísitala sem metur óvissu bendir til þess að ófyrirsjáanleiki í alþjóðlegu efnahagsumhverfi sé nú meiri en nokkru sinni áður (EPU Index). Það sem áður voru einstök áföll virðist vera orðið hið nýja eðlilega ástand.

Óvissan er ekki minni. EES-samningurinn hefur að mati flestra verið einn helsti drifkraftur hagvaxtar og aukinnar velmegunar á Íslandi síðustu þrjá áratugi. En einmitt þess vegna skiptir máli að horfast í augu við að enginn alþjóðasamningur er eilífur. Í áhættustjórnun er það ekki svartsýni að velta slíku fyrir sér heldur ábyrgur undirbúningur. Hvað ef Noregur ákveður að ganga í ESB? Hvað ef ESB vill endurskoða núverandi fyrirkomulag? Við vitum ekki hvort það gerist. En ábyrg áhættustjórnun kennir okkur að spyrja slíkra spurninga áður en við stöndum frammi fyrir nýjum veruleika.

Flækjustigið er einnig mikið. Gjaldmiðillinn, verðbólgan, vextirnir, alþjóðaviðskipti, orkuöryggi, fæðuöryggi, loftslagsbreytingar og varnarmál eru ekki aðskilin mál heldur hlutar af sama kerfi. Þróunin síðustu ár bendir til þess að stórveldi líti í vaxandi mæli á öryggi, viðskipti og efnahagslega hagsmuni sem samtengda heild fremur en aðskilin viðfangsefni. Þess vegna er mikilvægt að horfa á heildina en ekki aðeins einstaka hluta hennar.

Margræðnin skiptir líka miklu máli. Við vitum ekki hvernig heimurinn verður eftir fimm eða tíu ár. Fáir sáu heimsfaraldurinn eða innrás Rússlands í Úkraínu fyrir. Umræða um Grænland hefur líka minnt okkur á að staða Íslands í Norður-Atlantshafi er ekki sjálfgefin heldur hluti af stærra öryggis- og geópólitísku samhengi. Á sama tíma er afstaða Bandaríkjanna til alþjóðasamstarfs og öryggismála orðin allt að því ófyrirsjáanleg. Það væri því varasamt að gera ráð fyrir því að bandarískur stuðningur verði óbreyttur til framtíðar. Það sem áður þótti óhugsandi er nú orðið hluti af eðlilegri umræðu.

VUCA kennir okkur ekki að óttast óvissuna heldur að bregðast skipulega við henni. Þegar óvissan eykst verður góð upplýsingasöfnun enn mikilvægari. Þess vegna finnst mér umræðan um ESB stundum fara út af sporinu. Atkvæðagreiðslan 29. ágúst snýst eingöngu um það hvort við eigum að afla þeirra upplýsinga sem við þurfum, áður en við tökum endanlega afstöðu til inngöngu í ESB.

Ég á erfitt með að sjá hvaða áhætta felst í því að afla frekari upplýsinga. Þvert á móti finnst mér meiri áhætta felast í því að ákveða fyrirfram að kanna ekki einn af mikilvægustu valkostunum sem við höfum í þessum VUCA-heimi. Ábyrg áhættustjórnun byggir ekki á því að útiloka möguleika heldur að rannsaka möguleikana af yfirvegun.

Þessi hugsun er heldur ekkert ný. Allt frá því við fengum fullveldið höfum við leitast við að draga úr áhættu með alþjóðlegu samstarfi. Við höfum byggt upp náin tengsl við Norðurlöndin, notið stuðnings Bretlands og Bandaríkjanna þegar á hefur reynt, við gerðumst aðilar að EFTA og vorum meðal stofnaðila NATO. Við leituðum til Alþjóðagjaldeyrissjóðsins þegar fjármálakerfið hrundi árið 2008, og þannig mætti áfram telja. Lítil ríki lifa af með því að byggja upp traust samstarf og velja sér bandalög af yfirvegun.

Við þurfum líka að spyrja okkur hvar við viljum staðsetja Ísland í heiminum. Við erum lítið, herlaust ríki á hernaðarlega mikilvægu svæði. Við eigum nána samleið með frændþjóðum á Norðurlöndum og öðrum Evrópuríkjum í gildum, lýðræði og samfélagssýn. Gleymum ekki því að ESB varð til sem friðarverkefni eftir tvær heimsstyrjaldir. Þótt heimurinn hafi breyst er þessi grunnhugsun enn mikilvæg þegar við metum hvernig við viljum bregðast við aukinni óvissu í alþjóðasamfélaginu.

Í VUCA-heimi eru bestu ákvarðanirnar ekki teknar af þeim sem telja sig vita allt fyrirfram. Þær eru teknar af þeim sem afla upplýsinga, meta áhættu og eru tilbúnir að endurmeta forsendurnar þegar nýjar upplýsingar koma fram eða þegar umhverfið breytist. 

„Allt er í heiminum hverful,“ orti Jónas Hallgrímsson. Þau orð eiga vel við VUCA-heim samtímans. Það eina sem við getum gengið út frá sem vísu er að morgundagurinn verður ekki eins og gærdagurinn. Fyrir mér felur já þann 29. ágúst ekki í sér neina fyrirfram gefna niðurstöðu. Að segja já felur einfaldlega í sér vilja til að afla þeirra upplýsinga sem þarf áður en stór ákvörðun er tekin. Í heimi sem verður sífellt ófyrirsjáanlegri finnst mér þetta skynsamleg og ábyrg leið til að undirbúa framtíð Íslands. 

(myndin var teiknuð af ChatGPT eftir fyrirmælum bloggritara)